Giriş

Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal (üretim) suçu, Türk Ceza Kanunu’nda (TCK m.188/1) kamu sağlığını koruma amacıyla düzenlenmiş ağır suçlardandır. Bu suç, ruhsatsız ya da ruhsata aykırı olarak uyuşturucu maddelerin imal edilmesi, ülkeye ithal veya ihraç edilmesi şeklindeki eylemleri kapsar. Korunan hukuki değer kamu sağlığı olup, bu suçtan mağduriyet tüm toplum fertlerini kapsayan topluma karşı suç niteliğindedir. TCK 188-192. maddelerinin tümü “kamunun sağlığına karşı suçlar” başlığı altında yer alır ve bu suç tiplerinin mağdurunun toplum olduğu açıkça kabul edilir. Yargıtay içtihatlarına göre de uyuşturucu suçlarından her birey toplumu temsil eden mağdur konumundadır.

Uyuşturucu imal suçunun konusu, TCK’da ayrı ayrı sayılmayan ancak “bağımlılık yapan psikotrop etkili her madde” olarak geniş yorumlanan uyuşturucu ve uyarıcı maddelerdir. Bir maddenin uyuşturucu olarak değerlendirilmesi için uzman bilirkişilerce (genellikle Adli Tıp Kurumu uzmanları) yapılan tespit gerekir. Yargıtay kararları, madde analizinin titizlikle yapılmasını ve bu rapora göre hüküm kurulmasını vurgular. Örneğin bir maddenin morfinden eroine dönüşümü gibi kimyasal işlemler de “imal” kapsamında değerlendirilir.

TCK 188/1 uyarınca, ruhsatsız uyuşturucu imal eden kişi 20 yıldan az olmamak üzere 30 yıla kadar hapis ve adli para cezası ile cezalandırılır. TCK 188/3 ise trafik suçlarını düzenler: Ülke içinde ruhsatsız uyuşturucu satan, pazarlayan, veren, nakleden, depolayan, bulunduran kişiler en az 10 yıl hapis ve adli para cezasına çarptırılır. Çocuklara (18 yaşın altındakilere) uyuşturucu veren veya satanlar için alt sınır 15 yıldır. 188/7’de ise madde imalinde kullanılan ancak psikoaktif etkisi olmayan bazı kimyasalları izinsiz ülkeye sokmak, imal etmek veya ticareti ayrı bir suç olarak düzenlenmiştir.

Bu suçların soruşturulması- kovuşturulması ağır ceza mahkemelerinde yapılır. Şikayete bağlı değildir; re’sen kovuşturulur. TCK 188 ile düzenlenen fiillerde failin kastı aranır; suçun manevi unsuru dolaylı veya olası kast olabilir. Sadece kasti işlenebilen bir suçtur. Fail açısından özel bir koşul yoktur; tacir sağlıkçı veya kimyager failin yalnızca cezasında artırım sebebidir. Mağdur toplumdur.

Suçun unsurları bakımından; maddi unsur fiil ve suç konusu olarak ikiye ayrılır. Fiil, TCK 188/1’de “ruhsatsız veya ruhsata aykırı olarak imal, ithal veya ihraç etme” ve 188/3’te “ruhsatsız olarak ülke içinde satma, başkalarına verme, nakletme, depolama veya bulundurma” eylemleridir. Kanunda bu eylemler açıkça sayılmıştır. Bu eylemlerin birinin gerçekleşmesi suçun oluşumu için yeterli olup, eylemlerin tamamı tek bir suç halinde düzenlenmiştir. Örneğin; bir kimse morfinden eroine dönüştürme (imal) fiili gerçekleştirdiğinde TCK 188/1 suçunu, aynı kişi daha sonra bu eroini satarsa da 188/3 suçu oluşur. Nitekim Yargıtay, imal eyleminden sonra satış eylemi gerçekleştiğinde her iki suçun ayrı ayrı işlendiğine hükmetmektedir. Bu suçlar seçimlik hareketli suçlardır; yani fail ister imal ister ithal etmek isterse ihraç etmek eylemlerinden birini ya da birkaçını yaparak 188/1 suçu kapsamında cezalandırılır. Aynı şekilde 188/3’ün içinde sayılan satış, verme, nakletme gibi eylemlerden herhangi biri imalat suçu yerine bu suçun oluşmasına yeterlidir.

Manevi unsur olarak ise failin suçu işleme kastı aranır. Taksir bu suçta söz konusu değildir. Fail suçun icra hareketine yönelik genel kast veya olası kast ile hareket etmelidir. Bu fark, suç tipine göre sonuçlandırılacak ceza normunu etkileyebilir. Örneğin, faili kullanmak için uyuşturucu bulundurma kastıyla hareket eden bir kişi için TCK 188 değil 191 hükmü uygulanır. Ancak imal suçunda kast kasten tamamlanmıştır.

Suçun Özel Görünüş Halleri

• Teşebbüs: TCK 188/1 kapsamındaki imal, ithal veya ihraç girişimleri (örneğin ruhsatsız bitki yetiştirmeye başlama, kimyasal hazırlığa girişme) teşebbüs kapsamında değerlendirilebilir; çünkü bu suçta fiil ile sonuç birbirinden ayrılabilir niteliktedir. Buna karşılık, TCK 188/3 kapsamındaki satış, bulundurma vb. eylemleri sırf hareket fiili sayıldığından, netice ile fiilin birlikte gerçekleşmesi nedeniyle teşebbüs hükümleri normal şartlarda uygulanmaz. Ancak icra fiilleri birkaç aşamada yapılabiliyorsa (örneğin satışa hazırlık veya müşteri arama gibi) teşebbüs mümkün hale gelebilir.
• İştirak: Suçun işlenmesinde fiil veya neticeye iştirak eden her kişi, fail veya yardım eden konumunda sorumludur. Genel iştirak hükümleri geçerlidir. Özellikle TCK 188/5, iştirak koşulları bakımından özel bir artırım sebebidir: Suç üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmişse ceza yarı oranında; suç örgütü faaliyeti kapsamında işlenmişse ceza bir kat artırılır. Yargıtay da bu düzenlemeyi gözeterek, bir örgüt faaliyeti içerisinde çok sayıda kişinin işlediği uyuşturucu suçlarında cezayı artırabilmektedir.
• İçtima (Suçların Birleşmesi): TCK 188/1, 188/3 ve 188/7’de sayılan suç fiilleri seçimlik hareketler halindedir. Fail, bu maddelerin birinci fıkrasındaki fiillerden bir veya birkaçını birlikte işlediğinde bir suç oluşur. Örneğin yalnızca uyuşturucu imal eden bir sanık tek suçtan yargılanır. Ancak fail hem 188/1 (imal/ithal) kapsamındaki fiili hem de 188/3 (satış/bulundurma) kapsamındaki fiili bir arada gerçekleştirirse, bu durumda ayrı ayrı suçlar oluşur ve fail her iki suçtan da sorumlu tutulur. Örneğin ruhsatsız uyuşturucu imal eden kişinin daha sonra bu ürünü satması halinde iki ayrı suç söz konusudur. Yine benzer şekilde, bir faile ait farklı zamanlarda işlenen fiiller arasında failin niyeti yenilenmiş ise her eylem bağımsız suç sayılır; aksi halde yani aynı “suç işleme kararı” çerçevesinde art arda işlemişse zincirleme suç hükümleri uygulanabilir. Yargıtay kararları, aynı gün içinde veya kısa aralıklarla farklı kişilere uyuşturucu satmanın bir suç işleme kararının devamı sayılarak zincirleme hükmü gerektirdiğini belirtirken, araya makul olmayan ölçüde uzun süre girmesi durumunda bu zincirin kopabileceğini vurgulamıştır.
• Tekerrür: Önceden kesinleşmiş bir uyuşturucu suçundan sabıka kaydı bulunan sanıkların aleyhine tekerrür hükümleri uygulanır. Tekerrür, işlenen yeni suç cezasının mükerrerler için öngörülen infaz rejimine tabi olarak çekilmesini gerektirir.
• Nitelikli Haller (Ağırlaştırıcılar): TCK 188’te çeşitli ağırlaştırıcı hükümler yer alır. En önemlileri şunlardır: 188/3’teki suçlardan birini işlerken müşterinin çocuk (18 yaşını doldurmamış) olması hâlinde uygulanacak cezanın alt sınırı 15 yıldır. 188/4’e göre, suç konusu uyuşturucu maddenin eroin, kokain, morfin, bazmorfin veya sentetik kannabinoid, katinon, opioid, amfetamin vb. gibi güçlü etkili bir madde olması durumunda ceza yarı oranında artırılır. 188/4’te ayrıca, okul, yurt, hastane, kışla, ibadethane gibi toplu bulunulan yerlerin 200 metre yakınında suç işlenmesi halinde cezaya yarı oranında artırma öngörülmüştür. 188/5 uyarınca üç veya daha fazla kişiyle suç işlenirse ceza yarıya; suç örgütü faaliyeti içinde işlenirse ceza bir kat artırılır. Son olarak 188/8 hükmüne göre hekim, eczacı, kimyager, veteriner, hemşire, laborant gibi sağlık veya kimya alanında uzman kişilerin bu suçları işlemesi halinde verilecek ceza yarı oranında artırılır.
• Hafifletici Haller: Kanunda suçun mağduru konumundaki bağımlı durumdaki kişilerin tedaviyi kabul etmesi gibi durumlar 191/2 kapsamında kamu davasının ertelenmesini sağlar. Ancak imal veya ticaret suçlarında doğrudan indirim yapacak bir hafifletici husus bulunmamaktadır.

Uyuşturucu İmal Suçuna İlişkin Yargıtay ve Doktrin Örnekleri

Yargıtay içtihatları bu suçta delillerin sağlamlığını ve kanun hükümlerinin doğru uygulanmasını öne çıkarır. Örneğin bir Yargıtay kararında, mağdurun kullanmak için alınan bir miktar uyuşturucu madde miktarının bile imal suçunu oluşturabileceği, bu konuda uzman raporuna göre karar verilmesi gerektiği vurgulanmıştır. TCK 188/1’de suçun konusu uyuşturucu maddeler olduğundan, maddenin niteliği konusunda Adli Tıp Kurumu raporu temel alınır.

Yargıtay’a göre, failin aynı anda hem imal hem satış eylemlerini gerçekleştirmesi halinde bunlar ayrı suçtur. Örneğin bir kimse ruhsatsız uyuşturucu üretip daha sonra satışa sunmuşsa, hem 188/1 hem de 188/3 suçlarını işlemiş sayılır. Yine Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarında, adil yargılanma ilkesi çerçevesinde delillerin titiz değerlendirilmesine dikkat çekilmiştir.

Doktrinde de uyuşturucu suçları toplum sağlığını tehdit eden suçlar olarak ele alınır. Doktor Danışman Uzm. Dr. X’ın eserinde belirtildiği gibi, bu suçlar “kamunun sağlığına karşı suçlar” başlığı altında değerlendirilmiş olup korunan değer kamu sağlığıdır. Bazı ceza hukukçular, Türkiye’nin coğrafi konumu dolayısıyla uyuşturucu imal suçlarının hem üretim hem transit hem de dağıtım yönleriyle incelenmesi gerektiğini vurgular.

Türkiye’de ayrıca özel düzenlemeler de bulunmaktadır. 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun ile 3298 sayılı Uyuşturucu Maddelerle İlgili Kanun bir ölçüde üretim kaynaklarını kontrol etmeye yönelik hükümler içerir. Örneğin kenevir ve haşhaş ekimini düzenleyen hükümlere göre, bu bitkilerin izinsiz ekimi suç oluşturur. Özellikle kenevir ekimi konusundaki cezai düzenleme 2313 sayılı yasada yer alır; haşhaş ekiminde ise 3298 sayılı yasa hükümleri geçerlidir. Bu özel kanunlar, fiilen işlenen uyuşturucu imal suçunun önüne geçmek için tarımsal kontrol mekanizmaları getirir.

Uluslararası Boyut ve İşbirliği

Uyuşturucu madde imal suçu ulusal boyutunun yanı sıra uluslararası alanda da ciddiyetle ele alınan bir suçtur. Birleşmiş Milletler Uyuşturucu Kontrol Sözleşmeleri (Örneğin 1961 Tek Sözleşmesi ve 1971 Psikotrop Sözleşmesi) ile 1988 tarihli Uyuşturucu Kaçakçılığına Karşı Sözleşme, taraf devletlere uyuşturucu imalatı ve ticaretini cezalandırma yükümlülüğü getirir. Türkiye, bu sözleşmelerin tamamına taraftır. BM 1988 Konvansiyonu, devletler arası iş birliği imkânlarına da yer verir: kaçakçılıkla mücadele kapsamında suçluların iadesi, görüşmelerin kolaylaştırılması, kontrollü sevkiyat gibi yöntemlerle bilgi ve delil paylaşımı öngörür. Örneğin Sözleşme gereğince ülkemizde yargılanacak bir uyuşturucu kaçakçısının başka bir ülkede mahkûm olduğu hükmün infaz edilmiş kısmı, Türkiye’deki yargılamada mahsup edilebilir.

Avrupa Konseyi enstrümanları da Türkiye tarafından onaylanmıştır. 1990 ve 2005 tarihli CE Konvansiyonları, suçtan elde edilen malvarlığının müsaderesine ve kara para aklamanın önlenmesine dair ülkeler arası iş birliği hükümleri içerir. Ayrıca Türkiye-EU ilişkilerinde de narkotik kontrolüne dair düzenlemeler bulunur. 2004 yılı itibarıyla EUROPOL ile iş birliği anlaşması yürürlüktedir; böylece istihbarat paylaşımı ve ortak operasyonlar kolaylaşmıştır. Ayrıca Avrupa Birliği ile Gelişmiş Kimyasallar Konvansiyonu kapsamında öncü kimyasalların kaçakçı dağıtımı da denetlenmektedir. Türkiye, 2006-2024 yılları arasında bir dizi ulusal strateji ve eylem planı hazırlayarak, uluslararası standartlara uygun politikalar geliştirmiştir. Örneğin 2024–2028 Ulusal Uyuşturucu Stratejisi, planlı tedbirlerle suçun önüne geçmeyi hedefler.

Uluslararası mahkemeler tarafından da uyuşturucu suçları dolaylı olarak ele alınmıştır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) uyuşturucu suçları ile ilgili vakalarda sıklıkla Devletin geniş takdir yetkisini onaylamıştır. Örneğin Thörn v. İsveç davasında, mahkeme yaşadığı kronik ağrı nedeniyle tıbbi gereksinimle evde küçük miktarlarda tıbbi kenevir yetiştiren kişinin mahkûmiyetini inceledi. İsveç Yüksek Mahkemesi failin tıbbi motivasyonunu cezada dikkate almış, fiili “ihtiyaca binaen” değerlendirmiş ve suçunu “küçük” kabul ederek cezada indirime gitmiştir. AİHM, bu yaklaşıma saygı duymuş, Devletlerin uyuşturucu kontrol politikalarına geniş takdir hakkı tanımıştır. Aksi yöndeki başvuru reddedilerek, kenevir üretiminin yasak kapsamı içinde kaldığı belirtilmiştir. Yine Dragoş Rusu v. Romanya kararında ise, Romanya’da uyuşturucu ticareti soruşturması çerçevesinde mektuplarına el konulan başvurucu için AİHM, yakalama ve arama işleminin kişisel postanın mahremiyetini yeterince korumadığını belirleyerek özel hayat hakkı (Madde 8) ihlali tespiti yapmıştır. Bu kararda ECHR, uyuşturucu ile mücadelede bile temel hakların gözetilmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Türkiye, Birleşmiş Milletler Uyuşturucuyla Mücadele Ofisi (UNODC) gibi uluslararası kuruluşlarla da iş birliği içindedir. UNODC’na göre BM 1988 Konvansiyonu “uyuşturucu kaçakçılığına karşı kapsamlı tedbirler” içerir ve taraf ülkeler arasındaki iade, bilgi değişimi ve kontrollü sevkiyat gibi işbirliğini teşvik eder. Gerçekten de Türkiye, Interpol ve Europol gibi örgütlerle yakalamaların takibi ve uluslararası operasyonlar düzenlemede aktif rol almaktadır. Dolayısıyla hem ulusal hukukumuzda hem uluslararası alandaki yükümlülüklerde uyuşturucu imal suçuna karşı sıkı cezalar ve iş birliği mekanizmaları öngörülmüştür.

Sonuç

Türk Ceza Hukuku’nda uyuşturucu madde imal suçu, toplum sağlığını korumak amacıyla ağır bir suç tipi olarak düzenlenmiştir. Kanun koyucu, ruhsatsız veya ruhsata aykırı üretim, ithalat ve ihracat eylemlerini en ciddi suçlar arasında kabul etmiş; bu suçları işleyenlere uzun hapis cezaları öngörmüştür. Yargıtay ve akademik görüşler, fiilin anlaşılır tanımını, suç unsurlarının titizlikle ele alınmasını ve katı yorumlanmasını benimser. Uluslararası boyutta ise ilgili BM ve Avrupa sözleşmeleri ile iş birliği anlaşmaları, Türkiye’nin de bağlayıcı yükümlülükleri arasında yer alır. Yabancı hukuk uygulamalarında da benzer ağır yaptırımlar görülmektedir. Sonuç olarak uyuşturucu imal suçu, hem ülke içi hem de küresel ölçekte mücadele edilmesi gereken bir suç tipidir; bu alanda hukuki düzenlemeler sıkı tutulurken, adli süreçler de uluslararası standartlara uygun iş birliği ve koruma ilkesine göre yürütülmektedir.

KAYNAKÇA

• Mehmet Zülfü Öner, 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda Uyuşturucu Madde İmal, İthal ve İhraç Suçları, TBB Dergisi, Sayı 88 (2010), s.109–153. ↗
• Tahir Tahançı, Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde İmal ve Ticareti Suçu ve Cezası (TCK 188) (hukukblogu). ↗
• Baran Doğan, TCK Madde 188 Uyuşturucu veya Uyarıcı Madde İmal ve Ticareti Suçu (hukukblogu). ↗
• Bedirhan Şimşek, Uyuşturucu ve Uyarıcı Madde Suçlarında İçtima Hükümlerinin Tatbiki, (avukatlık sitesi). ↗
• Council of Europe, Thörn v. Sweden, Başvuru No. 24547/18, 1.9.2022 (AİHM Basın Özeti). ↗
• Council of Europe, Dragoş Ioan Rusu v. Romania, Başvuru No. 22767/08, 31.10.2017 (AİHM Basın Özeti). ↗
• BM Uyuşturucuyla Mücadele Ofisi (UNODC), United Nations Convention against Illicit Traffic in Narcotic Drugs and Psychotropic Substances (1988) (sözleşme açıklaması). ↗
• T.C. Dışişleri Bakanlığı, Türkiye’nin Örgütlü Suç ve Uyuşturucu Mücadelesindeki Çalışmaları (strateji metni). ↗

Kullanılan Mevzuat

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (özellikle m.188/1-8)
• 2313 sayılı Uyuşturucu Maddelerin Murakabesi Hakkında Kanun
• 3298 sayılı Uyuşturucu Maddelerle İlgili Kanun
• 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK)
• Birleşmiş Milletler Uyuşturucu Kontrol Sözleşmeleri (1961, 1971, 1988)
• Avrupa Konseyi Uyuşturucu ile Mücadele Sözleşmeleri (1990, 2005)
• Türkiye-Avrupa Birliği Ortaklık Anlaşması ve İlgili Avrupa Birliği Düzenlemeleri (nokta ilaç öncü kontrolü vb.)